Cải cách thể chế cùng sự chuyển dịch của môi trường pháp lý tại Việt Nam và sự tác động đối với hoạt động tố tụng
Khi tố tụng không còn là câu chuyện riêng của tư pháp
Trong cách nhìn truyền thống, tố tụng thường được xem là một lĩnh vực “đóng”, vận hành chủ yếu trong phạm vi của hệ thống Tòa án và các thiết chế giải quyết tranh chấp. Tuy nhiên, thực tiễn Việt Nam giai đoạn 2025–2026 cho thấy một sự chuyển dịch căn bản: tố tụng đang bị chi phối ngày càng mạnh bởi các thay đổi ở cấp độ thể chế, chính sách và cấu trúc quản trị nhà nước.
Điều này có nghĩa rằng, để hiểu được cách một vụ tranh chấp được giải quyết, không thể chỉ nhìn vào quy định tố tụng, mà cần đặt nó trong một bức tranh rộng hơn – nơi các cải cách hành chính, chính sách thu hút đầu tư và chuyển đổi số đang tái định hình toàn bộ hệ sinh thái pháp lý.
Cải cách thể chế và tác động đến cấu trúc tố tụng
Một trong những thay đổi mang tính nền tảng nhất là cuộc cải cách bộ máy hành chính quy mô lớn từ năm 2025. Việc tái cấu trúc hệ thống chính quyền theo hướng tinh gọn – bao gồm việc giảm số lượng đơn vị hành chính và tiến tới mô hình quản trị hai cấp – không chỉ là câu chuyện tổ chức bộ máy, mà trực tiếp tác động đến hoạt động tố tụng.
Trong thực tiễn, sự thay đổi này dẫn đến việc điều chỉnh lại thẩm quyền của các cơ quan nhà nước, kéo theo hệ quả là thay đổi cơ quan bị kiện trong các vụ án hành chính, thay đổi thẩm quyền giải quyết tranh chấp theo lãnh thổ, và quan trọng hơn, làm phát sinh các khoảng trống pháp lý trong giai đoạn chuyển tiếp.
Ở góc độ tố tụng, đây là một thách thức không nhỏ. Bởi lẽ, tố tụng luôn đòi hỏi sự xác định chính xác về thẩm quyền – một yếu tố vốn được xây dựng trên nền tảng ổn định của hệ thống hành chính. Khi nền tảng đó thay đổi, toàn bộ logic tố tụng cũng buộc phải điều chỉnh theo.
Sự xuất hiện của Tòa án chuyên biệt: Bước ngoặt trong tư duy xét xử
Nếu cải cách hành chính làm thay đổi “hạ tầng” của tố tụng, thì việc ban hành Luật về Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính Quốc tế (IFC) lại tác động trực tiếp đến “logic vận hành” của hệ thống xét xử.
Luật này, có hiệu lực từ ngày 01/01/2026, thiết lập một mô hình Tòa án hoàn toàn mới – nơi các tranh chấp đầu tư và thương mại quốc tế được giải quyết trong một không gian pháp lý tách biệt, với thủ tục linh hoạt và tiệm cận chuẩn mực quốc tế.
Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở việc thành lập một Tòa án mới, mà ở cách thức vận hành của nó. Tòa án IFC cho phép áp dụng luật nước ngoài trong một số trường hợp, sử dụng tiếng Anh làm ngôn ngữ tố tụng và thậm chí bổ nhiệm thẩm phán nước ngoài.
Những yếu tố này phá vỡ nhiều nguyên tắc truyền thống của tố tụng Việt Nam, vốn trước đây được xây dựng trên nền tảng chủ quyền pháp lý tuyệt đối. Đồng thời, nó cũng phản ánh một sự thay đổi sâu sắc trong chính sách: từ bảo vệ hệ thống pháp luật nội địa sang cạnh tranh trong thị trường giải quyết tranh chấp quốc tế.
Tố tụng điện tử và chuyển đổi số: Sự thay đổi mang tính cấu trúc
Một trong những thay đổi có tác động trực tiếp và sâu rộng nhất đến tố tụng hiện nay là sự phát triển của mô hình tố tụng điện tử.
Trong khuôn khổ Tòa án IFC, pháp luật đã chính thức ghi nhận khả năng triển khai tố tụng điện tử một cách toàn diện – từ việc nộp đơn, trao đổi tài liệu, nộp chứng cứ cho đến tổ chức phiên xét xử trực tuyến.
Đây không chỉ là một cải tiến về mặt kỹ thuật, mà là một sự thay đổi mang tính cấu trúc. Tố tụng điện tử làm thay đổi cách thức tiếp cận công lý theo ít nhất ba chiều hướng:
Thứ nhất, nó phá vỡ rào cản địa lý – yếu tố vốn là nền tảng của thẩm quyền truyền thống. Khi một phiên xét xử có thể diễn ra trực tuyến, khái niệm “tòa án theo lãnh thổ” trở nên ít ý nghĩa hơn.
Thứ hai, nó làm thay đổi cách thức chứng minh. Chứng cứ điện tử, dữ liệu số và các nền tảng lưu trữ trở thành trung tâm của hoạt động tố tụng, kéo theo yêu cầu cao hơn về kỹ năng pháp lý và công nghệ.
Thứ ba, nó đặt ra vấn đề về bảo mật và tính toàn vẹn của dữ liệu – những yếu tố mà hệ thống pháp luật Việt Nam vẫn đang trong quá trình hoàn thiện.
Luật mới và chính sách mới: Tác động gián tiếp nhưng sâu rộng
Bên cạnh các thay đổi trực tiếp trong lĩnh vực tư pháp, một loạt các đạo luật và chính sách mới ban hành trong giai đoạn 2025–2026 cũng đang tạo ra những tác động đáng kể đến hoạt động tố tụng.
Việc ban hành Luật Đầu tư 2025 với xu hướng cắt giảm điều kiện kinh doanh và chuyển sang cơ chế hậu kiểm không chỉ thay đổi môi trường kinh doanh, mà còn làm thay đổi bản chất của tranh chấp. Khi Nhà nước giảm vai trò kiểm soát tiền kiểm, rủi ro pháp lý được “dịch chuyển” sang giai đoạn sau, dẫn đến khả năng gia tăng tranh chấp giữa doanh nghiệp và cơ quan quản lý.
Song song với đó, việc xây dựng khung pháp lý cho trí tuệ nhân tạo cũng đặt ra những vấn đề hoàn toàn mới cho tố tụng – từ việc xác định trách nhiệm pháp lý của hệ thống AI cho đến việc sử dụng AI trong hoạt động thu thập và đánh giá chứng cứ.
Những thay đổi này cho thấy một thực tế: tố tụng không còn phản ứng với tranh chấp, mà đang trở thành nơi phản chiếu những xung đột của quá trình chuyển đổi kinh tế – công nghệ.
Xu hướng sắp tới: Tố tụng như một công cụ cạnh tranh quốc gia
Nhìn về phía trước, có thể thấy rõ một xu hướng: Việt Nam đang từng bước định vị hệ thống tố tụng như một yếu tố trong chiến lược cạnh tranh quốc gia.
Việc xây dựng Trung tâm Tài chính Quốc tế, cho phép lựa chọn luật áp dụng linh hoạt và thiết lập các thiết chế giải quyết tranh chấp mang tính quốc tế không đơn thuần nhằm giải quyết tranh chấp, mà nhằm thu hút dòng vốn đầu tư toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, tố tụng không còn chỉ là một “dịch vụ công”, mà trở thành một sản phẩm thể chế – nơi các quốc gia cạnh tranh với nhau về tốc độ, tính minh bạch và khả năng dự đoán.
Một hệ thống tố tụng đang được tái định hình
Những thay đổi trong môi trường pháp lý Việt Nam giai đoạn 2025–2026 cho thấy một xu hướng rõ rệt: hệ thống tố tụng đang được tái định hình không chỉ bởi các quy định pháp luật, mà bởi toàn bộ cấu trúc thể chế và chính sách phát triển.
Từ cải cách hành chính, sự xuất hiện của Tòa án chuyên biệt, cho đến chuyển đổi số và các đạo luật mới, tất cả đang cùng nhau tạo ra một hệ sinh thái pháp lý mới – nơi tố tụng không còn là điểm kết thúc của tranh chấp, mà là một phần của chiến lược quản trị rủi ro và cạnh tranh quốc gia.
Trong bối cảnh đó, thách thức lớn nhất đối với doanh nghiệp và luật sư không còn là hiểu luật, mà là hiểu được cách luật đang thay đổi – và những hệ quả mà sự thay đổi đó mang lại đối với thực tiễn tố tụng.
Bài viết này được xây dựng trên cơ sở phân tích pháp lý và kinh nghiệm thực tiễn hành nghề, phản ánh quan điểm chuyên môn của luật sư/ tác giả tại thời điểm công bố, và không nhằm mục đích thay thế ý kiến tư vấn pháp lý chính thức.
Đối với các vấn đề pháp lý cụ thể, chúng tôi khuyến nghị Quý khách hàng trao đổi trực tiếp với luật sư của chúng tôi để được tư vấn và thiết kế giải pháp phù hợp.
Xem thêm các bài viết pháp lý khác có liên quan:
