Ngành nghề kinh doanh không được liệt kê trong Hệ thống ngành kinh tế Việt Nam: Khoảng trống kỹ thuật hay rủi ro pháp lý?

Trong bối cảnh các mô hình kinh doanh mới liên tục xuất hiện, việc phát sinh những hoạt động chưa được mã hóa trong Hệ thống ngành kinh tế Việt Nam không còn là ngoại lệ. Tuy nhiên, cần nhìn nhận rõ rằng hệ thống pháp luật Việt Nam chưa bao giờ coi “khoảng trống mã ngành” là khoảng trống pháp lý. Ngược lại, chính tại những khu vực chưa được định danh này, rủi ro pháp lý lại có xu hướng tích tụ rõ rệt hơn, đặc biệt đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Vấn đề cốt lõi vì vậy không nằm ở việc có hay không tồn tại mã ngành tương ứng, mà nằm ở việc hoạt động đó được đặt trong khung pháp lý nào và chịu sự điều chỉnh ra sao dưới cả pháp luật Việt Nam và các cam kết quốc tế.

Hệ thống VSIC mới và ý nghĩa pháp lý trong đăng ký ngành nghề kinh doanh

Kể từ ngày 15/11/2025, Hệ thống ngành kinh tế Việt Nam được áp dụng theo Quyết định 36/2025/QĐ-TTg, thay thế hoàn toàn Quyết định 27/2018/QĐ-TTg trước đây.

Điểm đáng chú ý là hệ thống này, dù được sử dụng làm căn cứ thống nhất cho đăng ký doanh nghiệp và quản lý nhà nước, về bản chất vẫn là một công cụ phân loại kinh tế, chứ không phải là một “danh mục giới hạn quyền kinh doanh”. Nó được xây dựng nhằm phản ánh và hệ thống hóa các hoạt động kinh tế theo tiêu chí về quy trình sản xuất, đầu vào và sản phẩm đầu ra, qua đó phục vụ quản lý và thống kê

Chính vì vậy, việc một hoạt động chưa được mã hóa trong VSIC không làm phát sinh hay loại trừ quyền kinh doanh. Tuy nhiên, nó tạo ra một yêu cầu c.ao hơn về việc định danh chính xác bản chất pháp lý của hoạt động, thay vì chỉ đơn thuần chọn mã ngành.

Tự do kinh doanh có điều kiện: ranh giới thực sự của tính hợp pháp

Luật Đầu tư 2020 xác lập nguyên tắc tự do kinh doanh, nhưng đồng thời đặt ra hai lớp giới hạn mang tính bản chất: (i) ngành nghề cấm đầu tư kinh doanh và (ii) ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện.

Trong bối cảnh đó, việc một hoạt động không được liệt kê trong VSIC không làm thay đổi việc áp dụng các giới hạn này. Nếu xét về bản chất, hoạt động đó thuộc lĩnh vực kinh doanh có điều kiện, thì nghĩa vụ tuân thủ điều kiện vẫn phát sinh đầy đủ, bất kể hệ thống mã ngành có ghi nhận hay chưa.

Điều này phản ánh một logic quan trọng của pháp luật Việt Nam: pháp luật điều chỉnh hành vi kinh doanh theo bản chất kinh tế – pháp lý của hoạt động, không phải theo cách thức mã hóa hành chính của nó.

Lớp kiểm soát kép đối với doanh nghiệp FDI

Đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, việc xác định ngành nghề kinh doanh không dừng lại ở việc tuân thủ pháp luật trong nước. Phạm vi hoạt động còn bị giới hạn bởi Biểu cam kết dịch vụ của Việt Nam trong WTO, trong đó mã CPC đóng vai trò như chuẩn đối chiếu mang tính quyết định.

Điểm then chốt là: một hoạt động có thể không bị cấm theo pháp luật Việt Nam, nhưng vẫn không được phép thực hiện nếu nằm ngoài phạm vi cam kết mở cửa thị trường. Đây là một dạng “giới hạn vô hình”, thường không thể nhận diện nếu chỉ tiếp cận vấn đề từ góc độ mã ngành VSIC.

Do đó, với các ngành nghề mới hoặc chưa được phân loại rõ, việc đối chiếu với cam kết WTO không phải là bước bổ trợ, mà là điều kiện cấu thành tính hợp pháp của hoạt động.

Khi việc “bổ sung ngành nghề” trở thành thay đổi bản chất dự án

Một hệ quả pháp lý quan trọng khác phát sinh khi doanh nghiệp mở rộng hoạt động sang các lĩnh vực chưa được đăng ký ban đầu. Theo Luật Đầu tư 2020, việc thay đổi mục tiêu hoặc phạm vi hoạt động của dự án có thể kéo theo nghĩa vụ điều chỉnh Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư.

Trong thực tiễn, ranh giới giữa “bổ sung ngành nghề” và “thay đổi bản chất dự án” không phải lúc nào cũng rõ ràng, đặc biệt trong các mô hình kinh doanh tích hợp hoặc nền tảng số. Nếu đánh giá sai, doanh nghiệp có thể vô tình vận hành một phần hoạt động mà chưa được pháp luật công nhận, từ đó phát sinh rủi ro về hiệu lực pháp lý của toàn bộ dự án.

Điểm nóng thực tiễn: hoạt động phân phối và kiểm soát giấy phép

Các hoạt động liên quan đến mua bán hàng hóa – đặc biệt là phân phối – tiếp tục là khu vực nhạy cảm nhất. Nghị định 09/2018/NĐ-CP thiết lập một cơ chế cấp phép riêng đối với doanh nghiệp FDI, trong đó việc có hay không Giấy phép kinh doanh không phụ thuộc vào mã ngành đăng ký, mà phụ thuộc vào bản chất hoạt động thực tế.

Điều này dẫn đến một nghịch lý phổ biến: doanh nghiệp có thể “đúng” về mặt đăng ký ngành nghề, nhưng vẫn “sai” về mặt điều kiện kinh doanh. Khi đó, rủi ro không chỉ dừng lại ở xử phạt hành chính, mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tính hợp pháp của giao dịch thương mại.

Thực tiễn hành nghề: Khi “không có mã ngành” trở thành điểm nghẽn pháp lý

Trong thực tiễn tư vấn, chúng tôi thấy rằng vấn đề không nằm ở việc doanh nghiệp không đăng ký được ngành nghề, mà nằm ở việc đăng ký được nhưng không “đúng bản chất pháp lý”.

Nhiều khách hàng, đặc biệt là doanh nghiệp FDI, tiếp cận vấn đề theo hướng kỹ thuật – cố gắng tìm một mã ngành “gần đúng” để hoàn tất thủ tục đăng ký doanh nghiệp. Tuy nhiên, khi hoạt động đi vào vận hành, các vướng mắc bắt đầu xuất hiện theo một chuỗi rất điển hình: cơ quan cấp phép chuyên ngành không chấp nhận hồ sơ vì hoạt động thực tế không khớp với nội dung đăng ký; cơ quan quản lý thị trường hoặc hải quan đặt vấn đề về phạm vi quyền kinh doanh; hoặc nghiêm trọng hơn, giao dịch thương mại bị đặt dấu hỏi về tính hợp pháp khi phát sinh tranh chấp.

Một tình huống phổ biến khác là doanh nghiệp triển khai mô hình kinh doanh mới (đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ, nền tảng số hoặc dịch vụ tích hợp), nhưng không thực hiện đối chiếu với Biểu cam kết WTO. Hệ quả là doanh nghiệp đã “vượt ra ngoài” phạm vi được phép tiếp cận thị trường đối với nhà đầu tư nước ngoài mà không nhận diện được, dẫn đến rủi ro bị từ chối cấp phép, buộc điều chỉnh hoạt động, hoặc bị xử lý vi phạm hành chính.

Ở mức độ cao hơn, những sai lệch này có thể trở thành điểm yếu trong tranh chấp. Khi đó, đối phương có thể khai thác chính sự không phù hợp giữa hoạt động thực tế và phạm vi được phép để phủ nhận nghĩa vụ hoặc thách thức hiệu lực của giao dịch.

Từ “hình thức tuân thủ” đến “chiến lược cấu trúc”

Từ góc nhìn tư vấn quốc tế, chúng tôi cho rằng vấn đề ngành nghề không còn là một bước thủ tục, mà là một phần của chiến lược cấu trúc đầu tư (investment structuring).

Thay vì tiếp cận theo hướng “đăng ký được gì”, nhà đầu tư nước ngoài cần tiếp cận theo hướng ngược lại:
bắt đầu từ mô hình kinh doanh dự kiến, sau đó thiết kế cấu trúc pháp lý phù hợp với giới hạn của pháp luật Việt Nam và các cam kết quốc tế.

Điều này có thể bao gồm:

–             Tách cấu trúc pháp lý giữa các hoạt động có điều kiện và không có điều kiện;

–             Lựa chọn phương thức tiếp cận thị trường phù hợp (greenfield, M&A hoặc hợp tác kinh doanh);

–             Và trong một số trường hợp, điều chỉnh chính mô hình kinh doanh để phù hợp với phạm vi cam kết WTO.

Cách tiếp cận này phản ánh một chuyển dịch quan trọng, từ việc tuân thủ sau khi triển khai sang việc kiểm soát rủi ro ngay từ giai đoạn thiết kế cấu trúc đầu tư.

Trong một môi trường pháp lý đang chuyển dịch theo hướng hậu kiểm và ngày càng tiệm cận chuẩn mực quốc tế, việc hiểu đúng và định vị đúng hoạt động kinh doanh ngay từ đầu không còn là lựa chọn, mà là điều kiện tiên quyết để kiểm soát rủi ro pháp lý trong dài hạn.

________________

Tác giả: Luật sư Nguyễn Linh

Hãng luật La Défense

Xem thêm các bài viết pháp lý khác có liên quan:

• Các quy định mới về hải quan áp dụng từ ngày 01/02/2026. Cập nhật khung pháp lý và tác động thực tiễn đối với doanh nghiệp
• Sở hữu nước ngoài dưới 50% tại doanh nghiệp Việt Nam: Có cần xin M&A Approval và có bị coi là doanh nghiệp FDI?
• Doanh nghiệp cần làm gì để tuân thủ quy định mới về pháp luật bảo vệ dữ liệu cá nhân?
• DOANH NGHIỆP FDI VÀ KHÁI NIỆM “KINH TẾ TƯ NHÂN” – MỘT RỦI RO DIỄN GIẢI MỚI TRONG ÁP DỤNG ƯU ĐÃI THUẾ TẠI VIỆT NAM