Các quy định mới về hải quan áp dụng từ ngày 01/02/2026. Cập nhật khung pháp lý và tác động thực tiễn đối với doanh nghiệp
Từ ngày 01 tháng 02 năm 2026, hệ thống pháp luật về hải quan của Việt Nam chính thức bước sang một giai đoạn vận hành mới với việc áp dụng đồng loạt các quy định sửa đổi, bổ sung quan trọng do Bộ Tài chính ban hành. Trọng tâm của đợt cải cách này là Thông tư số 121/2025/TT-BTC, quy định chi tiết và điều chỉnh toàn diện thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan và quản lý thuế đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu.
Những thay đổi này không chỉ mang tính kỹ thuật hay thủ tục, mà phản ánh định hướng chính sách lớn của Nhà nước trong việc hiện đại hóa hải quan, thúc đẩy chuyển đổi số, nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro và tạo thuận lợi thương mại trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Hệ thống văn bản pháp luật mới điều chỉnh hoạt động hải quan
Các quy định mới áp dụng từ ngày 01/02/2026 được xây dựng trên nền tảng pháp lý hiện hành và cập nhật thông qua một số văn bản trọng tâm sau:
– Luật Hải quan năm 2014, tiếp tục là văn bản pháp lý nền tảng điều chỉnh hoạt động hải quan;
– Thông tư số 121/2025/TT-BTC ngày 18/12/2025 của Bộ Tài chính, sửa đổi, bổ sung nhiều nội dung quan trọng của Thông tư số 38/2015/TT-BTC về thủ tục hải quan, kiểm tra, giám sát hải quan và Thông tư số 39/2018/TT-BTC về trị giá hải quan;
– Các nghị định và văn bản liên quan đến quản lý thuế, quản lý chuyên ngành, kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất nhập khẩu.
Thông tư 121/2025/TT-BTC được đánh giá là bản cập nhật lớn nhất về thủ tục hải quan trong nhiều năm qua, tác động trực tiếp đến hoạt động của hầu hết các doanh nghiệp có hoạt động xuất nhập khẩu.
Những điểm mới đáng chú ý trong quy định về thủ tục hải quan
Chuẩn hóa và mở rộng thành phần hồ sơ hải quan
Một trong những nội dung thay đổi quan trọng nhất là việc quy định lại và chuẩn hóa bộ hồ sơ hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu.
Đối với hàng hóa nhập khẩu, bộ hồ sơ hải quan được quy định chi tiết hơn, bao gồm không chỉ tờ khai hải quan và chứng từ thương mại cơ bản, mà còn bổ sung, làm rõ các loại giấy tờ liên quan đến quyền nhập khẩu, chứng từ đầu tư, giấy phép chuyên ngành, chứng từ xác định trị giá hải quan, chứng từ xuất xứ hàng hóa và các tài liệu đặc thù đối với từng loại hàng hóa.
Việc chuẩn hóa này nhằm:
– Giảm cách hiểu và áp dụng không thống nhất giữa các chi cục hải quan;
– Tăng tính minh bạch và khả năng dự báo cho doanh nghiệp;
– Hạn chế việc yêu cầu bổ sung hồ sơ ngoài quy định trong quá trình thông quan.
Đối với hàng hóa xuất khẩu, hồ sơ cũng được rà soát và điều chỉnh theo hướng phù hợp hơn với thông lệ quốc tế và thực tiễn thương mại hiện đại.
Điều kiện khai hải quan qua hệ thống điện tử
Tiếp tục lộ trình hải quan số, các quy định mới nhấn mạnh việc thực hiện thủ tục hải quan thông qua hệ thống điện tử của cơ quan hải quan.
Theo đó, người khai hải quan phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về:
– Đăng ký và sử dụng tài khoản hợp lệ trên hệ thống hải quan điện tử, trong đó cho phép tích hợp định danh điện tử (VNeID);
– Có hạ tầng công nghệ thông tin đáp ứng yêu cầu kết nối, truyền nhận và lưu trữ dữ liệu;
– Sử dụng phần mềm khai hải quan đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật và kết nối với hệ thống của Tổng cục Hải quan.
Quy định này đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực tuân thủ số đối với doanh nghiệp, đồng thời tạo tiền đề cho việc giảm thiểu tiếp xúc trực tiếp và rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ.
Cập nhật quy định về các loại hình xuất nhập khẩu đặc thù
Thông tư mới cũng điều chỉnh, làm rõ thủ tục hải quan đối với nhiều loại hình đặc thù như:
– Xuất nhập khẩu tại chỗ;
– Hàng hóa của doanh nghiệp chế xuất;
– Hàng hóa tạm nhập – tái xuất, tái nhập;
– Hàng hóa phục vụ dự án đầu tư, dự án công nghệ cao.
Những điều chỉnh này nhằm khắc phục các vướng mắc phát sinh trong quá trình áp dụng quy định cũ, đồng thời phù hợp hơn với thực tiễn vận hành của các doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Bối cảnh chính sách: hiện đại hóa và quản lý rủi ro trong hải quan
Các quy định mới về hải quan cần được nhìn nhận trong bối cảnh tổng thể của chính sách hiện đại hóa quản lý nhà nước về hải quan.
Cơ quan hải quan đang từng bước chuyển từ mô hình kiểm tra thủ công, tiền kiểm sang:
– Quản lý rủi ro dựa trên dữ liệu;
– Tăng cường hậu kiểm;
– Ứng dụng công nghệ thông tin, phân tích dữ liệu và tự động hóa trong phân luồng và kiểm soát.
Cách tiếp cận này giúp:
– Đẩy nhanh thông quan đối với doanh nghiệp tuân thủ tốt;
– Tập trung nguồn lực kiểm tra vào các lô hàng, doanh nghiệp có rủi ro cao;
– Nâng cao hiệu quả quản lý thuế và chống gian lận thương mại.
Tác động đối với doanh nghiệp xuất nhập khẩu và logistics
Gia tăng yêu cầu về tính chuẩn xác và tuân thủ
Với bộ hồ sơ hải quan được quy định chi tiết hơn, doanh nghiệp phải nâng cao chất lượng quản lý chứng từ, đảm bảo tính thống nhất giữa hồ sơ thương mại, hồ sơ đầu tư và hồ sơ hải quan.
Sai sót trong khai báo, thiếu chứng từ hoặc không phù hợp giữa các tài liệu liên quan có thể dẫn đến chậm thông quan, bị yêu cầu giải trình hoặc thậm chí bị xử lý vi phạm hành chính.
Áp lực chuyển đổi số trong hoạt động hải quan
Việc mở rộng áp dụng thủ tục hải quan điện tử đòi hỏi doanh nghiệp:
– Đầu tư hệ thống công nghệ phù hợp;
– Đào tạo nhân sự chuyên trách;
– Xây dựng quy trình nội bộ về khai báo và lưu trữ dữ liệu hải quan.
Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, đây có thể là thách thức trong ngắn hạn, nhưng là yêu cầu tất yếu để duy trì năng lực cạnh tranh trong dài hạn.
Cơ hội từ các cơ chế tạo thuận lợi thương mại
Song song với việc siết chặt tiêu chuẩn tuân thủ, các quy định mới cũng mở ra cơ hội tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tuân thủ tốt, đặc biệt trong các lĩnh vực ưu tiên như công nghệ cao, sản xuất giá trị gia tăng và xuất khẩu chủ lực.
Doanh nghiệp có hệ thống quản trị minh bạch, lịch sử tuân thủ tốt sẽ có lợi thế trong phân luồng và xử lý hồ sơ.
Một số khuyến nghị thực tiễn cho doanh nghiệp
Để thích ứng hiệu quả với các quy định hải quan mới từ ngày 01/02/2026, doanh nghiệp nên:
– Rà soát toàn bộ quy trình xuất nhập khẩu và hệ thống chứng từ nội bộ;
– Cập nhật chính sách tuân thủ hải quan phù hợp với Thông tư 121/2025/TT-BTC;
– Đào tạo nhân sự phụ trách xuất nhập khẩu và logistics;
– Chủ động trao đổi với cơ quan hải quan hoặc đơn vị tư vấn chuyên môn khi phát sinh vướng mắc.
Một bước tiến trong tạo thuận lợi thương mại và nâng cao kỷ cương pháp lý
Các quy định mới về hải quan áp dụng từ ngày 01/02/2026 thể hiện rõ nỗ lực của Việt Nam trong việc hiện đại hóa quản lý hải quan, tăng cường minh bạch và phù hợp với thông lệ quốc tế. Dù đặt ra những yêu cầu cao hơn về tuân thủ và năng lực quản trị, khuôn khổ pháp lý mới cũng tạo nền tảng cho môi trường thương mại hiệu quả, công bằng và bền vững hơn.
Đối với doanh nghiệp, việc chủ động nắm bắt và thích ứng sớm với các thay đổi này không chỉ giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý, mà còn tạo lợi thế cạnh tranh trong hoạt động xuất nhập khẩu và chuỗi cung ứng quốc tế.
Xem thêm:
