Xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế: Bài toán thể chế đặc thù và giới hạn của khung pháp luật hiện hành

Việc Việt Nam đặt mục tiêu hình thành Trung tâm tài chính quốc tế không còn là một tuyên bố mang tính định hướng dài hạn, mà đã bước sang giai đoạn cụ thể hóa trong tư duy chính sách và hoạch định thể chế. Trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt giữa các trung tâm tài chính khu vực và toàn cầu, câu hỏi đặt ra không còn là “có nên xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế hay không”, mà là Việt Nam sẽ xây dựng bằng cách nào, trên nền tảng pháp lý nào, và với mức độ đột phá thể chế đến đâu.

Thực tiễn cho thấy, không một trung tâm tài chính quốc tế nào được hình thành chỉ bằng ưu đãi thuế, vị trí địa lý hay hạ tầng vật chất. Cốt lõi của thành công luôn nằm ở thể chế pháp lý đặc thù, nơi nhà đầu tư, tổ chức tài chính và các chủ thể toàn cầu có thể dự liệu được rủi ro, tin cậy vào cơ chế bảo vệ quyền lợi, và vận hành trong một môi trường pháp lý ổn định nhưng linh hoạt.

Trung tâm tài chính quốc tế: câu chuyện không chỉ của địa điểm

Trong nhiều năm, tư duy về trung tâm tài chính tại Việt Nam thường gắn với câu chuyện “đặt ở đâu”, “ưu đãi gì”, “cơ chế tài chính – thuế ra sao”. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế cho thấy, trung tâm tài chính không đơn thuần là một khu vực địa lý, mà là một không gian pháp lý đặc biệt, nơi các chuẩn mực pháp luật quốc gia được điều chỉnh, thậm chí được “bẻ cong” một cách có kiểm soát để phù hợp với thông lệ tài chính toàn cầu.

Chính ở điểm này, bài toán thể chế trở nên then chốt. Nếu Trung tâm tài chính quốc tế vẫn phải vận hành hoàn toàn trong khuôn khổ pháp luật hiện hành, với các thủ tục, giới hạn và cách tiếp cận quản lý giống như phần còn lại của nền kinh tế, thì rất khó để tạo ra sự khác biệt đủ lớn nhằm thu hút dòng vốn, định chế tài chính và các giao dịch phức tạp mang tính xuyên biên giới.

Giới hạn nội tại của khung pháp luật hiện hành

Khung pháp luật Việt Nam hiện nay được thiết kế chủ yếu để quản lý nền kinh tế trong nước, với trọng tâm là kiểm soát, phòng ngừa rủi ro và bảo đảm an toàn hệ thống. Cách tiếp cận này là cần thiết trong bối cảnh phát triển chung, nhưng lại bộc lộ nhiều giới hạn khi đặt trong yêu cầu vận hành của một trung tâm tài chính quốc tế.

Các quy định về đầu tư, ngân hàng, ngoại hối, chứng khoán, bảo hiểm hay chuyển tiền xuyên biên giới vẫn mang nặng tư duy quản lý hành chính, phân mảnh theo từng lĩnh vực, thiếu một cơ chế tích hợp đủ linh hoạt cho các sản phẩm tài chính phức hợp. Điều này khiến quá trình ra quyết định trở nên chậm chạp, trong khi đặc thù của thị trường tài chính quốc tế đòi hỏi tốc độ, tính dự liệu và khả năng thích ứng rất cao.

Không chỉ vậy, hệ thống pháp luật hiện hành chưa thực sự tạo ra một “không gian pháp lý trung lập” đủ hấp dẫn cho các chủ thể quốc tế. Việc áp dụng cứng nhắc luật quốc gia trong mọi quan hệ, không mở ra khả năng lựa chọn luật áp dụng hay cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp thông lệ quốc tế, khiến mức độ hấp dẫn của môi trường pháp lý bị suy giảm đáng kể.

Thể chế đặc thù – yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh

Điểm khác biệt cốt lõi giữa một trung tâm tài chính quốc tế thực thụ và một khu tài chính thông thường nằm ở thể chế đặc thù. Đây không phải là sự phá vỡ trật tự pháp luật, mà là việc thiết kế một khuôn khổ pháp lý riêng, có chọn lọc, nhằm đáp ứng yêu cầu của các giao dịch tài chính toàn cầu mà vẫn bảo đảm lợi ích và an ninh quốc gia.

Thể chế đặc thù trước hết thể hiện ở cách tiếp cận quản lý. Thay vì tiền kiểm nặng nề, trung tâm tài chính quốc tế đòi hỏi cơ chế hậu kiểm hiệu quả, dựa trên minh bạch thông tin, chuẩn mực tuân thủ và trách nhiệm giải trình. Điều này giúp giảm thiểu rào cản gia nhập thị trường, đồng thời tạo điều kiện cho các mô hình kinh doanh tài chính mới được thử nghiệm trong phạm vi kiểm soát rủi ro cho phép.

Ở góc độ pháp lý, thể chế đặc thù còn thể hiện ở việc chấp nhận những ngoại lệ có kiểm soát đối với luật quốc gia, đặc biệt trong các vấn đề như lựa chọn luật áp dụng, cơ chế trọng tài quốc tế, chuẩn mực kế toán – báo cáo tài chính hay xử lý tranh chấp tài chính phức tạp.

Bài toán tài phán và giải quyết tranh chấp

Một trong những vấn đề nhạy cảm nhưng không thể né tránh khi xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế là cơ chế tài phán và giải quyết tranh chấp. Thực tiễn quốc tế cho thấy, nhà đầu tư và các tổ chức tài chính không chỉ quan tâm đến lợi ích kinh tế, mà đặc biệt coi trọng khả năng bảo vệ quyền lợi khi xảy ra tranh chấp.

Nếu tranh chấp phát sinh trong Trung tâm tài chính quốc tế vẫn phải được giải quyết hoàn toàn theo cơ chế tố tụng thông thường, với thời gian kéo dài và cách tiếp cận chưa quen thuộc với thông lệ tài chính quốc tế, thì mức độ tin cậy của môi trường pháp lý sẽ bị ảnh hưởng đáng kể. Đây là lý do nhiều trung tâm tài chính đã thiết kế cơ chế tài phán riêng, cho phép áp dụng trọng tài quốc tế hoặc các mô hình tòa án chuyên biệt với đội ngũ thẩm phán, trọng tài viên có kinh nghiệm sâu trong lĩnh vực tài chính – thương mại quốc tế.

Đối với Việt Nam, việc xây dựng một cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp cho Trung tâm tài chính quốc tế không chỉ là vấn đề kỹ thuật pháp lý, mà còn là bài toán về niềm tin và vị thế quốc gia trong chuỗi tài chính toàn cầu.

Ranh giới giữa thận trọng và đột phá

Một trong những thách thức lớn nhất khi thiết kế thể chế đặc thù cho Trung tâm tài chính quốc tế là tìm được điểm cân bằng giữa thận trọng và đột phá. Sự thận trọng quá mức sẽ khiến trung tâm tài chính trở nên kém hấp dẫn, trong khi đột phá thiếu kiểm soát lại tiềm ẩn rủi ro đối với ổn định kinh tế – tài chính.

Chính vì vậy, thay vì cố gắng “nhập khẩu” nguyên mẫu của một trung tâm tài chính quốc tế khác, Việt Nam cần một cách tiếp cận linh hoạt, dựa trên thực tiễn trong nước nhưng có tầm nhìn toàn cầu. Thể chế đặc thù cần được thiết kế theo hướng mở, cho phép điều chỉnh và hoàn thiện theo thời gian, thay vì đóng khung cứng nhắc ngay từ đầu.

Trung tâm tài chính quốc tế và yêu cầu cải cách pháp luật đồng bộ

Việc hình thành Trung tâm tài chính quốc tế không thể tách rời quá trình cải cách pháp luật nói chung. Một thể chế đặc thù chỉ có thể vận hành hiệu quả khi được đặt trong một hệ sinh thái pháp lý minh bạch, nhất quán và có khả năng kết nối với hệ thống pháp luật quốc gia.

Điều này đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp, cũng như sự tham gia chủ động của cộng đồng doanh nghiệp và giới chuyên gia. Trung tâm tài chính quốc tế, trong nghĩa đó, không chỉ là một dự án kinh tế, mà còn là phép thử lớn đối với năng lực cải cách thể chế của Việt Nam.

Xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế là một bước đi chiến lược, phản ánh khát vọng hội nhập sâu hơn vào nền tài chính toàn cầu của Việt Nam. Tuy nhiên, thành công của mục tiêu này phụ thuộc rất lớn vào việc dám nhìn thẳng vào giới hạn của khung pháp luật hiện hành và mạnh dạn thiết kế những thể chế đặc thù phù hợp.

Nếu không vượt qua được rào cản thể chế, Trung tâm tài chính quốc tế có nguy cơ chỉ dừng lại ở mức độ danh xưng. Ngược lại, nếu biết tận dụng cơ hội này để thúc đẩy cải cách pháp luật một cách bài bản và có kiểm soát, Việt Nam hoàn toàn có thể tạo ra một không gian pháp lý đủ sức cạnh tranh, góp phần nâng cao vị thế quốc gia trong kỷ nguyên tài chính toàn cầu.

Xem thêm:

• Quy định về chính sách Thuế trong khuôn khổ Trung tâm Tài chính Quốc tế (IFC) – Nghị định 324/2025/NĐ-CP
• Việt Nam quyết tâm hiện thực hóa Trung tâm Tài chính Quốc tế. Cơ chế ưu đãi nào đang chờ đón nhà đầu tư?
• Các quy định mới về hải quan áp dụng từ ngày 01/02/2026. Cập nhật khung pháp lý và tác động thực tiễn đối với doanh nghiệp