Hiệp định thương mại tự do Việt Nam–EFTA (VEFTA) - Cơ hội và thách thức đối với doanh nghiệp việt nam

Ngày 11/11/2026, La Défense tham dự Hội thảo “Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam–EFTA (VEFTA): Cơ hội và Thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam” do Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) tổ chức tại Hà Nội.

Hội thảo hướng đến việc cung cấp thông tin về các cam kết chủ yếu của Hiệp định, đặc biệt là ưu đãi thuế quan và quy tắc xuất xứ, hỗ trợ doanh nghiệp chuẩn bị phương án khai thác thị trường EFTA.

Thông qua việc tham dự, lắng nghe các chia sẻ tại Hội thảo và nghiên cứu văn kiện đã công bố, La Défense nhận thấy vấn đề trọng tâm đối với doanh nghiệp là xác định điều kiện để chuyển hóa cơ hội từ VEFTA thành quyền tiếp cận thị trường và lợi ích thương mại cụ thể. Quá trình này đòi hỏi sự chuẩn bị đồng bộ về nguồn nguyên liệu, hồ sơ xuất xứ, tiêu chuẩn sản phẩm và cấu trúc hợp đồng.

1. VEFTA trong tiến trình mở rộng quan hệ thương mại của Việt Nam với châu Âu

VEFTA được ký ngày 18/10/2026 giữa Việt Nam và bốn nước thành viên Hiệp hội Mậu dịch tự do châu Âu (EFTA), gồm Thụy Sĩ, Na Uy, Iceland và Liechtenstein. Hiệp định bao quát nhiều lĩnh vực, từ thương mại hàng hóa, dịch vụ và đầu tư đến sở hữu trí tuệ, cạnh tranh, mua sắm chính phủ và phát triển bền vững. Tại thời điểm ngày 11/11/2026, EFTA vẫn ghi nhận Hiệp định đang chờ có hiệu lực.

Về định hướng kinh doanh, VEFTA bổ sung một khuôn khổ để doanh nghiệp Việt Nam đa dạng hóa quan hệ thương mại tại châu Âu. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ VEFTA với EVFTA, đồng thời tránh xem EFTA là một thị trường có toàn bộ yêu cầu pháp lý thống nhất.

Việc lựa chọn thị trường cần được thực hiện theo từng sản phẩm, đối tác và phương thức phân phối. Đối với một doanh nghiệp có nguồn lực hạn chế, tiếp cận một thị trường phù hợp với năng lực sản xuất và tuân thủ có thể hiệu quả hơn việc mở rộng đồng thời sang nhiều quốc gia mà chưa xác định đầy đủ chi phí.

Theo quan điểm của chúng tôi, ý nghĩa của VEFTA cần được đánh giá ở hai phương diện: khả năng cải thiện điều kiện thương mại và khả năng thúc đẩy doanh nghiệp điều chỉnh hoạt động để tham gia các quan hệ cung ứng có yêu cầu cao hơn về chất lượng, tính ổn định và trách nhiệm thực hiện.

2. Cơ hội mở rộng xuất khẩu và nâng cao hiệu quả tổ chức chuỗi cung ứng

2.1. Khai thác ưu đãi trên cơ sở sản phẩm và thị trường cụ thể

Ưu đãi thuế quan có thể cải thiện vị thế cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam, nhưng lợi ích thực tế phải được lượng hóa theo từng dòng hàng. Hệ thống văn kiện VEFTA công bố các biểu cam kết của Việt Nam, Iceland, Na Uy và Thụy Sĩ tại các Phụ lục 2A–2D. Doanh nghiệp cần tra cứu đúng biểu cam kết, mã hàng và điều kiện tương ứng.

Vì vậy, việc đánh giá cơ hội xuất khẩu cần bắt đầu bằng những câu hỏi cụ thể: sản phẩm dự kiến thuộc mã HS nào; mức thuế hiện hành là bao nhiêu; VEFTA tạo thêm lợi ích gì; và doanh nghiệp phải bỏ ra những chi phí nào để đáp ứng điều kiện hưởng ưu đãi?

Đối với hàng đang có mức thuế thấp hoặc không chịu thuế theo cơ chế khác, lợi ích bổ sung cần được đánh giá thận trọng. Ngược lại, với sản phẩm có chênh lệch thuế đáng kể, việc chuẩn bị xuất xứ và hồ sơ từ sớm có thể tạo lợi thế khi đàm phán giá.

Theo quan điểm của chúng tôi, doanh nghiệp nên lựa chọn một số sản phẩm có khả năng đáp ứng đồng thời ba điều kiện: nhu cầu thị trường phù hợp, lợi ích thương mại đủ rõ và chi phí tuân thủ có thể kiểm soát.

2.2. Điều chỉnh nguồn cung và khả năng áp dụng cộng gộp xuất xứ

VEFTA có quy định về cộng gộp xuất xứ tại Điều 6 Phụ lục 2F, bao gồm cơ chế có điều kiện đối với một số nguyên liệu phi nông nghiệp từ ASEAN hoặc EU. Việc áp dụng phụ thuộc vào các yêu cầu cụ thể về hiệp định liên quan, xuất xứ nguyên liệu và mức độ gia công, chế biến. trungtamwto.vn

Cơ chế này đặt ra cơ hội nghiên cứu lại nguồn cung. Tuy nhiên, nơi mua nguyên liệu không đồng nhất với xuất xứ nguyên liệu. Một linh kiện được mua từ nhà phân phối tại EU chưa chắc đáp ứng điều kiện để được cộng gộp.

Về thực tiễn, quyết định thay đổi nhà cung cấp cần được tính toán trên tổng thể giá mua, vận chuyển, chất lượng, khả năng cung cấp chứng cứ xuất xứ và lợi ích thuế quan. Nguồn nguyên liệu có giá thấp hơn có thể làm giảm lợi ích của cả giao dịch nếu doanh nghiệp không thể chứng minh điều kiện hưởng ưu đãi của thành phẩm.

2.3. Hợp tác về công nghệ, phân phối và phát triển sản phẩm

Bên cạnh xuất khẩu trực tiếp, doanh nghiệp có thể nghiên cứu các phương thức hợp tác như phân phối, gia công, phát triển sản phẩm hoặc tiếp nhận công nghệ từ đối tác EFTA. Đây là những hướng đi cần được đánh giá theo năng lực và mục tiêu của từng doanh nghiệp.

Trong các quan hệ này, quyền sử dụng công nghệ, sở hữu đối với kết quả phát triển, bảo mật thông tin và quyền khai thác thị trường cần được xác định ngay từ đầu. Cơ hội thương mại sẽ khó duy trì nếu doanh nghiệp phụ thuộc vào đối tác nhưng không có quyền tiếp cận dữ liệu, công nghệ hoặc kênh phân phối cần thiết.

3. Thách thức về điều kiện hưởng ưu đãi và trách nhiệm chứng minh

Một trong những thách thức lớn là khoảng cách giữa việc hàng hóa được doanh nghiệp đánh giá là đáp ứng xuất xứ và khả năng chứng minh kết luận đó khi bị kiểm tra.

Doanh nghiệp cần có dữ liệu nhất quán về nguyên liệu, quy trình sản xuất, định mức, giá trị và vận chuyển. Việc chuẩn bị chứng từ ở thời điểm xuất hàng sẽ khó khắc phục những thiếu sót đã phát sinh trong quản lý sản xuất hoặc mua hàng.

Đặc biệt, thay đổi nhà cung cấp, thành phần sản phẩm hoặc công đoạn gia công có thể ảnh hưởng đến kết quả đánh giá xuất xứ. Doanh nghiệp cần thiết lập cơ chế rà soát lại trước khi tiếp tục sử dụng kết luận của các lô hàng trước.

Theo quan điểm của chúng tôi, quản lý xuất xứ phải có sự tham gia của bộ phận mua hàng, sản xuất, kế toán và xuất nhập khẩu. Nếu toàn bộ trách nhiệm được giao cho nhân sự phụ trách chứng từ mà không có khả năng tiếp cận dữ liệu nền tảng, rủi ro sai lệch sẽ khó được kiểm soát.

Việc được hưởng ưu đãi cũng cần được xem là một nội dung phải duy trì khả năng giải trình. Hồ sơ nên cho phép doanh nghiệp tái lập được căn cứ đánh giá đối với từng sản phẩm và lô hàng khi phát sinh yêu cầu xác minh.

4. Thách thức về tiêu chuẩn sản phẩm và điều kiện lưu hành tại thị trường nhập khẩu

Giảm thuế không thay thế các yêu cầu quản lý sản phẩm. Doanh nghiệp cần phân biệt điều kiện hưởng ưu đãi, điều kiện nhập khẩu và điều kiện đưa hàng hóa ra thị trường.

Tùy sản phẩm và quốc gia, việc rà soát có thể bao gồm yêu cầu về an toàn, thành phần, nhãn, thử nghiệm, chứng nhận, kiểm dịch hoặc trách nhiệm của chủ thể đưa sản phẩm ra thị trường. Khả năng sử dụng một chứng nhận tại nhiều quốc gia phải được kiểm tra theo cơ chế pháp lý áp dụng.

Đối với doanh nghiệp Việt Nam, thách thức thường nằm ở việc thu thập thông tin đầy đủ trước khi sản xuất hoặc giao hàng. Nếu chỉ dựa vào hướng dẫn không rõ ràng của người mua, doanh nghiệp có thể phải sửa nhãn, bổ sung thử nghiệm hoặc điều chỉnh sản phẩm sau khi đã phát sinh phần lớn chi phí.

Theo quan điểm của chúng tôi, hồ sơ pháp lý của sản phẩm nên được rà soát trước khi chốt giá và lịch giao hàng. Hợp đồng cần xác định phiên bản thông số kỹ thuật, tiêu chuẩn được thỏa thuận và bên chịu trách nhiệm xác nhận yêu cầu tại nước nhập khẩu.

Đồng thời, phải phân biệt nghĩa vụ bắt buộc theo pháp luật với tiêu chuẩn riêng do khách hàng đặt ra. Khi tiêu chuẩn của khách hàng được đưa vào hợp đồng, doanh nghiệp cần đánh giá khả năng thực hiện và chứng minh việc thực hiện, thay vì chỉ xem đó là yêu cầu thương mại mang tính tham khảo.

5. Thách thức trong đàm phán hợp đồng và bảo vệ tài sản kinh doanh

Việc mở rộng thị trường thường đi kèm nhu cầu sử dụng nhà phân phối, đại lý, nhà gia công hoặc đơn vị logistics. Các chủ thể này có thể nắm giữ thông tin và tài liệu thiết yếu của giao dịch.

Trong hợp đồng, doanh nghiệp cần làm rõ phạm vi độc quyền, điều kiện duy trì độc quyền, quyền sử dụng nhãn hiệu, quyền tiếp cận hồ sơ sản phẩm và phương án xử lý khi chấm dứt hợp tác. Việc dành độc quyền quá rộng mà không gắn với nghĩa vụ phát triển thị trường có thể hạn chế khả năng tìm đối tác khác.

Đối với tài sản trí tuệ, cần xác định chủ thể đứng tên đăng ký, phạm vi cho phép sử dụng và trách nhiệm phối hợp bảo vệ quyền. Doanh nghiệp cũng nên kiểm soát việc đối tác đăng ký tên miền, tài khoản thương mại hoặc dấu hiệu nhận diện liên quan đến sản phẩm.

Về ưu đãi thuế quan, hợp đồng cần phân bổ trách nhiệm cung cấp thông tin, chuẩn bị chứng từ và hợp tác xác minh. Nếu giá bán được xây dựng trên giả định có ưu đãi, cần có cơ chế xử lý khi điều kiện này không được đáp ứng.

Theo quan điểm của chúng tôi, các nội dung trên cần được đàm phán cùng điều khoản giá và thanh toán. Chúng trực tiếp quyết định khả năng thu hồi chi phí và duy trì quyền kiểm soát thị trường của doanh nghiệp.

6. Chuẩn bị trong giai đoạn trước khi VEFTA có hiệu lực

Điều 14.6 VEFTA cho phép Hiệp định có hiệu lực trước trong quan hệ giữa Việt Nam và ít nhất một nước EFTA đáp ứng điều kiện lưu chiểu; các nước lưu chiểu sau có thời điểm hiệu lực tương ứng. Do đó, doanh nghiệp cần theo dõi theo từng nước, thay vì giả định một ngày áp dụng chung cho toàn bộ EFTA.

Việc chuẩn bị có thể được tổ chức theo các nhóm công việc sau:

Nhóm công việc	Nội dung ưu tiên
Lựa chọn thị trường	Xác định quốc gia, khách hàng và kênh phân phối phù hợp
Đánh giá lợi ích	Đối chiếu thuế hiện hành, cam kết VEFTA và tổng chi phí tuân thủ
Rà soát xuất xứ	Kiểm tra nguyên liệu, quy trình sản xuất và chứng cứ của nhà cung cấp
Kiểm tra sản phẩm	Xác định yêu cầu nhập khẩu, nhãn và điều kiện lưu hành
Hoàn thiện hợp đồng	Phân bổ trách nhiệm về hồ sơ, chi phí, thay đổi pháp luật và tranh chấp
Theo dõi triển khai	Cập nhật hiệu lực và thủ tục thực hiện tại từng thị trường

Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, việc triển khai theo một nhóm sản phẩm ưu tiên sẽ giúp tập trung nguồn lực và hình thành quy trình có thể áp dụng cho các giao dịch tiếp theo.

7. Góc nhìn của La Défense về việc khai thác cơ hội từ VEFTA

Việc tham dự Hội thảo do VCCI tổ chức là dịp để La Défense tiếp tục cập nhật thông tin và lắng nghe những vấn đề doanh nghiệp cần quan tâm trong quá trình chuẩn bị thực hiện VEFTA.

Từ góc độ tư vấn pháp lý, chúng tôi cho rằng khả năng tận dụng Hiệp định phụ thuộc vào việc kết nối cam kết thương mại với dữ liệu sản xuất, yêu cầu thị trường và nghĩa vụ hợp đồng. Một phương án kinh doanh chỉ có thể được đánh giá đầy đủ khi các yếu tố này được xem xét cùng nhau.

VEFTA tạo thêm cơ sở để doanh nghiệp Việt Nam mở rộng quan hệ với các đối tác EFTA. Việc chuẩn bị từ giai đoạn hiện nay sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong lựa chọn sản phẩm, tổ chức nguồn cung và đàm phán giao dịch, đồng thời hạn chế chi phí phát sinh khi bắt đầu thực hiện các cam kết mới.

Xem thêm các bài viết pháp lý khác có liên quan:

• Ranh giới pháp lý của cơ sở bán lẻ trong mô hình phân phối đa kênh của doanh nghiệp FDI tại việt nam theo nghị định 342/2026/NĐ-CP
• Phạm vi cam kết và những vấn đề pháp lý đặt ra trong thực thi hiệp định thương mại tự do việt nam – EFTA
• Từ FATF đến EVFTA: Việt Nam trong cuộc chơi toàn cầu về minh bạch sở hữu thực sự
• Thực trạng chấm dứt dự án đầu tư và bài toán hạ cánh an toàn cho nhà đầu tư khi dự án FDI rơi vào bế tắc
• UKVFTA – Đòn bẩy gia tăng thương mại hai chiều giữa Việt Nam và Vương Quốc Anh