QUY TẮC TỐ TỤNG TRỌNG TÀI VIAC 2026 BƯỚC CHUYỂN CỦA TRỌNG TÀI VIỆT NAM HAY KHỞI ĐẦU CHO NHỮNG TRANH LUẬN MỚI?

Sự ra đời của Bộ Quy tắc Tố tụng Trọng tài 2026 của Vietnam International Arbitration Centre (VIAC) đánh dấu một trong những đợt cải cách đáng chú ý nhất của cơ chế trọng tài thương mại tại Việt Nam trong nhiều năm trở lại đây. Nếu Bộ Quy tắc 2017 chủ yếu mang tính kế thừa và điều chỉnh kỹ thuật, thì Bộ Quy tắc 2026 cho thấy một tư duy vận hành mới: chuyển từ mô hình trọng tài truyền thống sang mô hình quản trị tranh chấp hiện đại, linh hoạt và mang tính quốc tế hóa cao hơn.

Trong bối cảnh số lượng tranh chấp thương mại, đầu tư, xây dựng, M&A và chuỗi cung ứng xuyên biên giới tại Việt Nam ngày càng gia tăng, áp lực đặt ra cho các trung tâm trọng tài không còn chỉ nằm ở việc “giải quyết tranh chấp”, mà còn ở khả năng quản trị tố tụng hiệu quả, kiểm soát thời gian, chi phí và tính dự đoán của quá trình giải quyết tranh chấp.

Bộ Quy tắc VIAC 2026 vì vậy không chỉ là một văn bản thủ tục. Ở góc độ rộng hơn, đây phản ánh định hướng phát triển của trọng tài thương mại Việt Nam trong giai đoạn mới: tiến gần hơn tới các chuẩn mực quốc tế, đồng thời từng bước xây dựng hình ảnh Việt Nam như một trung tâm giải quyết tranh chấp khu vực.

Tuy nhiên, cùng với những tín hiệu tích cực, Bộ Quy tắc mới cũng đặt ra không ít vấn đề cần tiếp tục bình luận và phản biện dưới góc nhìn thực tiễn áp dụng.

Từ trọng tài thụ động sang tư duy quản trị tố tụng chủ động

Một trong những thay đổi dễ nhận thấy nhất của Bộ Quy tắc VIAC 2026 là việc tăng đáng kể vai trò quản trị tố tụng của Hội đồng trọng tài.

Trong thực tiễn nhiều năm qua, không ít vụ tranh chấp tại Việt Nam bị kéo dài bởi các chiến thuật trì hoãn tố tụng như liên tục xin hoãn phiên họp, nộp tài liệu bổ sung nhiều lần, mở rộng phạm vi tranh luận ngoài nội dung tranh chấp hoặc sử dụng chiến thuật “bào mòn chi phí” nhằm tạo áp lực thương lượng đối với bên còn lại. Điều này khiến không ít vụ việc trọng tài có thời gian giải quyết gần tương đương tố tụng tại tòa án, làm giảm đáng kể ưu thế vốn có của trọng tài thương mại.

Bộ Quy tắc 2026 cho thấy VIAC đang dịch chuyển sang tư duy case management (quản trị vụ việc) hiện đại hơn, theo hướng trao quyền chủ động lớn hơn cho Hội đồng trọng tài trong việc kiểm soát tiến độ tố tụng, giới hạn thời hạn nộp chứng cứ, quản lý phạm vi tranh luận, tổ chức phiên họp linh hoạt và hạn chế các hành vi trì hoãn thiếu thiện chí của các bên tranh chấp.

Đây là xu hướng phù hợp với thông lệ quốc tế và phản ánh ảnh hưởng rõ nét từ các trung tâm trọng tài lớn như Singapore International Arbitration Centre (SIAC), Hong Kong International Arbitration Centre (HKIAC) hay International Chamber of Commerce (ICC).

Từ góc độ tích cực, thay đổi này giúp tăng hiệu quả giải quyết tranh chấp và hạn chế tình trạng “tòa án hóa” trọng tài vốn tồn tại khá phổ biến tại Việt Nam. Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ liệu hệ sinh thái trọng tài Việt Nam đã thực sự sẵn sàng cho mô hình quản trị tố tụng mang tính chủ động cao như vậy hay chưa.

Khi Hội đồng trọng tài được trao quyền lớn hơn: cơ hội hay rủi ro?

Một trong những điểm cần được nhìn nhận thận trọng là nguy cơ “quá trao quyền” cho Hội đồng trọng tài.

Trên thế giới, xu hướng hiện nay là tăng quyền quyết định tố tụng cho Hội đồng trọng tài nhằm bảo đảm tính linh hoạt và hiệu quả. Tuy nhiên, tại Việt Nam, chất lượng và tư duy điều hành tố tụng của đội ngũ trọng tài viên vẫn chưa thực sự đồng đều.

Không ít trọng tài viên xuất thân từ môi trường xét xử truyền thống hoặc tranh tụng nội địa, trong khi kỹ năng quản trị tranh chấp quốc tế (international arbitration case management) vẫn là khoảng trống cần tiếp tục hoàn thiện.

Nếu trao quyền quá rộng mà thiếu các hướng dẫn thực hành thống nhất, nguyên tắc quản trị tố tụng rõ ràng và thực tiễn áp dụng đồng bộ thì nguy cơ phát sinh tình trạng mỗi Hội đồng trọng tài áp dụng một cách khác nhau, thiếu tính dự đoán, gia tăng tranh chấp thủ tục và tăng nguy cơ yêu cầu hủy phán quyết trọng tài là điều hoàn toàn có thể xảy ra.

Đối với nhà đầu tư nước ngoài, yếu tố quan trọng nhất của trọng tài không chỉ là tính linh hoạt mà còn là “predictability” (khả năng dự đoán trước được cách vận hành tố tụng). Một hệ thống trọng tài quá phụ thuộc vào “discretion” (quyền tùy nghi) của từng Hội đồng trọng tài đôi khi lại tạo ra tâm lý thiếu ổn định cho các bên tranh chấp.

Số hóa tố tụng trọng tài là xu hướng tất yếu nhưng chưa dễ vận hành

Một thay đổi đáng chú ý khác là việc Bộ Quy tắc 2026 thể hiện tư duy “digital arbitration” (trọng tài số hóa) rõ rệt hơn trước.

Nếu Bộ Quy tắc 2017 mới chỉ mở đường khá dè dặt cho việc họp trực tuyến, gửi tài liệu điện tử hay sử dụng email trong tố tụng, thì Bộ Quy tắc mới cho thấy VIAC đang từng bước tiếp cận mô hình tố tụng hybrid (kết hợp trực tiếp và trực tuyến) tương tự nhiều trung tâm quốc tế.

Đây là xu hướng gần như không thể đảo ngược trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển mạnh, tranh chấp công nghệ gia tăng, hoạt động đầu tư xuyên biên giới mở rộng và các bên tranh chấp cùng chuyên gia thường ở nhiều quốc gia khác nhau.

Số hóa tố tụng giúp giảm chi phí, rút ngắn thời gian, tăng khả năng tiếp cận chuyên gia quốc tế và tạo sự linh hoạt trong tổ chức phiên họp. Tuy nhiên, phía sau xu hướng tích cực đó là hàng loạt câu hỏi pháp lý mà hệ thống pháp luật Việt Nam hiện chưa có câu trả lời thật sự đầy đủ.

Khoảng trống pháp lý đối với chứng cứ điện tử và dữ liệu số

Một trong những thách thức lớn nhất của tố tụng trọng tài hiện đại là vấn đề chứng cứ điện tử.

Khi tố tụng chuyển mạnh sang môi trường số, các tranh cãi liên quan đến xác thực dữ liệu, nguồn gốc chứng cứ, tính toàn vẹn của file điện tử, ghi âm ghi hình trái phép hoặc bảo mật phiên họp trực tuyến sẽ ngày càng phổ biến.

Đặc biệt, sự phát triển của AI tạo sinh (generative AI) đang đặt ra rủi ro hoàn toàn mới như tài liệu bị chỉnh sửa bằng AI, giọng nói giả lập, hình ảnh deepfake hoặc nội dung tạo lập tự động.

Trong khi đó, pháp luật Việt Nam hiện chưa có khung hướng dẫn thật sự hoàn chỉnh về tiêu chuẩn đánh giá chứng cứ số, chain of custody (chuỗi quản lý chứng cứ), giá trị pháp lý của dữ liệu AI-generated hay cơ chế bảo mật phiên họp trọng tài trực tuyến.

Điều này dẫn đến nguy cơ các tranh chấp về thủ tục tố tụng có thể phát sinh mạnh hơn trong giai đoạn tới, đặc biệt tại giai đoạn yêu cầu hủy hoặc không công nhận phán quyết trọng tài tại Tòa án.

Nói cách khác, Bộ Quy tắc mới đang đi nhanh hơn mức độ hoàn thiện của hệ thống pháp luật hỗ trợ phía sau.

Trọng tài nhanh hơn nhưng liệu có rẻ hơn?

Một trong những mục tiêu rõ ràng của Bộ Quy tắc 2026 là tăng procedural efficiency (hiệu quả tố tụng).

VIAC đang cố gắng thúc đẩy thủ tục rút gọn, quản lý thời hạn nghiêm ngặt hơn, cơ chế xử lý nhiều hợp đồng, giải quyết tranh chấp nhiều bên và linh hoạt hơn trong việc tổ chức phiên họp. Đây là những cải tiến cần thiết, đặc biệt đối với các tranh chấp xây dựng, EPC, M&A, chuỗi cung ứng và đầu tư xuyên biên giới.

Tuy nhiên, một nghịch lý của trọng tài hiện đại là càng chuyên nghiệp thì tố tụng càng có xu hướng đắt đỏ hơn.

Khi thủ tục quản trị vụ việc phức tạp hơn, chuyên gia kỹ thuật tham gia nhiều hơn, phiên họp trực tuyến cần hạ tầng riêng và quản trị dữ liệu số trở nên quan trọng hơn thì phí luật sư, phí chuyên gia, chi phí công nghệ và chi phí quản trị tố tụng đều có xu hướng tăng đáng kể.

Nếu không có cơ chế kiểm soát hợp lý, trọng tài có thể dần mất đi ưu thế “cost efficiency” (hiệu quả chi phí) đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ tại Việt Nam.

Điểm yếu cố hữu vẫn chưa được giải quyết triệt để liên quan đến biện pháp khẩn cấp tạm thời

Dù Bộ Quy tắc mới có nhiều cải tiến, nhưng vấn đề interim measures (biện pháp khẩn cấp tạm thời) vẫn là điểm nghẽn lớn của trọng tài Việt Nam.

Trong thực tiễn, ở nhiều tranh chấp thương mại, việc phong tỏa tài khoản, ngăn chuyển dịch tài sản, bảo toàn chứng cứ hoặc duy trì hiện trạng tài sản tranh chấp là yếu tố mang tính quyết định.

Nếu không có cơ chế bảo vệ khẩn cấp hiệu quả thì phán quyết cuối cùng đôi khi chỉ còn ý nghĩa hình thức.

Vấn đề của trọng tài Việt Nam nhiều năm qua không chỉ nằm ở quy tắc tố tụng mà còn nằm ở cơ chế hỗ trợ của Tòa án, hiệu quả cưỡng chế, tốc độ thực thi và tính nhất quán trong áp dụng pháp luật.

Đây là lý do nhiều hợp đồng quốc tế lớn vẫn ưu tiên lựa chọn SIAC hoặc ICC thay vì trọng tài tại Việt Nam dù giao dịch được thực hiện tại Việt Nam.

Doanh nghiệp Việt Nam đã thực sự sẵn sàng?

Một câu hỏi khác cần được đặt ra là mức độ sẵn sàng của cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam đối với mô hình trọng tài hiện đại.

Rất nhiều doanh nghiệp hiện nay vẫn xem trọng tài như “tòa án phiên bản tư”, chưa quen với procedural timetable (lịch tố tụng nghiêm ngặt), disclosure (cơ chế công bố chứng cứ) hoặc electronic hearing (phiên họp điện tử).

Điều này có thể tạo ra giai đoạn chuyển tiếp khá khó khăn.

Không loại trừ khả năng trong vài năm đầu sẽ xuất hiện nhiều tranh luận về tính hợp lệ của thủ tục trực tuyến, quyền tranh tụng, quyền tiếp cận chứng cứ cũng như mức độ can thiệp tố tụng của Hội đồng trọng tài.

Bộ Quy tắc mới và tham vọng xây dựng Việt Nam thành trung tâm trọng tài khu vực

Dù còn nhiều vấn đề cần tiếp tục hoàn thiện, không thể phủ nhận rằng Bộ Quy tắc VIAC 2026 phản ánh tham vọng lớn hơn của trọng tài thương mại Việt Nam.

Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy trung tâm tài chính quốc tế, kinh tế số, FDI chất lượng cao và thương mại xuyên biên giới thì nhu cầu về một cơ chế giải quyết tranh chấp hiện đại, hiệu quả và mang tính quốc tế là điều tất yếu.

VIAC hiện không còn chỉ định vị mình như một trung tâm trọng tài nội địa mà đang từng bước hướng tới vai trò regional arbitration hub (trung tâm trọng tài khu vực).

Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu đó, cải cách quy tắc tố tụng mới chỉ là bước khởi đầu.

Điều quan trọng hơn nằm ở chất lượng trọng tài viên, tính nhất quán trong thực tiễn áp dụng, tư duy hỗ trợ trọng tài của Tòa án, hiệu quả thi hành phán quyết và năng lực quản trị tranh chấp quốc tế của toàn hệ sinh thái pháp lý Việt Nam.

Bởi trên thực tế, một bộ quy tắc có thể được sửa đổi rất nhanh, nhưng văn hóa tố tụng và năng lực vận hành của hệ thống thường thay đổi chậm hơn rất nhiều.

Giai đoạn chuyển đổi mới của Tố tụng trọng tài

Bộ Quy tắc Tố tụng Trọng tài VIAC 2026 là tín hiệu tích cực cho thấy trọng tài thương mại Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi mới — hiện đại hơn, số hóa hơn và tiệm cận thông lệ quốc tế hơn.

Tuy nhiên, cùng với cơ hội là hàng loạt thách thức về năng lực vận hành, tính dự đoán, chứng cứ điện tử, dữ liệu số, cơ chế hỗ trợ tư pháp, chi phí tố tụng và chất lượng nguồn nhân lực trọng tài.

Trong nhiều khía cạnh, Bộ Quy tắc mới không chỉ mở ra một giai đoạn phát triển mới của trọng tài Việt Nam mà còn mở đầu cho những tranh luận pháp lý hoàn toàn mới trong tương lai.

Và có lẽ, câu hỏi lớn nhất hiện nay không còn là “VIAC đã có bộ quy tắc hiện đại hay chưa” mà là “Liệu toàn bộ hệ sinh thái pháp lý và tư duy tố tụng tại Việt Nam đã thực sự sẵn sàng cho một mô hình trọng tài hiện đại hay chưa?”

Luật sư Nguyễn Linh

Nhân dịp tuần lễ trọng tài và hòa giải Việt Nam 2026.

05.2026

Xem thêm các bài viết pháp lý khác có liên quan:

• Giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài và Tòa án: Một phân tích so sánh về thủ tục và xu hướng tại Việt Nam năm 2026
• Nên chọn giải quyết tranh chấp bằng tòa án hay trọng tài thương mại?
• Giải quyết tranh chấp bằng trọng tài
• DOANH NGHIỆP FDI VÀ KHÁI NIỆM “KINH TẾ TƯ NHÂN” – MỘT RỦI RO DIỄN GIẢI MỚI TRONG ÁP DỤNG ƯU ĐÃI THUẾ TẠI VIỆT NAM
• Cơ chế bảo vệ nhà đầu tư và quản trị rủi ro trong Trung tâm tài chính quốc tế: Nền tảng cho một thị trường dựa trên niềm tin