LUẬT ĐẦU TƯ 2025 & NGHỊ ĐỊNH 96/2026/NĐ-CP: CẢI CÁCH ĐÃ MỞ CỬA, NHƯNG NHỮNG VÙNG XÁM PHÁP LÝ MỚI LÀ NƠI RỦI RO THỰC SỰ BẮT ĐẦU
Một hệ thống được thiết kế lại – nhưng chưa phải mọi mắt xích đều vận hành
Luật Đầu tư 2025 và Nghị định 96/2026/NĐ-CP xuất hiện trong một thời điểm đặc biệt: khi Việt Nam bước vào giai đoạn cải cách thể chế sâu nhằm phục vụ mục tiêu thu hút dòng vốn chất lượng cao, gắn với công nghệ, chuỗi giá trị và tài chính quốc tế. Khác với những lần sửa đổi trước, lần cải cách này không dừng lại ở việc “làm rõ thủ tục”, mà đi xa hơn – tái thiết logic vận hành của toàn bộ hệ thống đầu tư.
Nhà nước không còn muốn đứng ở vị trí người gác cổng quyết định từng dự án được vào hay không. Thay vào đó, luật mới xây dựng một mô hình mà trong đó Nhà nước thiết lập luật chơi, còn nhà đầu tư tự quyết định và tự chịu trách nhiệm. Nghị định 96/2026/NĐ-CP chính là nỗ lực đầu tiên nhằm biến triết lý đó thành cơ chế vận hành cụ thể.
Tuy nhiên, chính vì cải cách mang tính hệ thống như vậy, vấn đề không nằm ở những gì luật đã viết, mà nằm ở những gì chưa được kết nối đủ chặt giữa các hệ thống pháp luật, giữa các cơ quan và giữa các giai đoạn của một dự án đầu tư. Những “vùng xám” này không phải là ngoại lệ – đây chính là nơi mà rủi ro pháp lý thực sự hình thành trong thực tiễn.
Khi đầu tư ra nước ngoài được nới, nhưng dòng tiền vẫn bị giữ lại ở hệ thống ngoại hối
Một trong những điểm cải cách được đánh giá là đột phá của Luật Đầu tư 2025 là việc phân tầng dự án đầu tư ra nước ngoài. Thay vì yêu cầu tất cả các dự án phải xin Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư ra nước ngoài như trước đây, luật cho phép một nhóm dự án – dựa trên tiêu chí quy mô vốn và ngành nghề – chỉ cần thực hiện thủ tục đăng ký giao dịch ngoại hối.
Về mặt chính sách, đây là một bước tiến hợp lý, tiệm cận cách tiếp cận quản trị rủi ro thay vì kiểm soát hành chính tuyệt đối. Nhưng khoảng trống lại xuất hiện ngay tại điểm tiếp giáp giữa hai hệ thống pháp luật: đầu tư và ngoại hối.
Luật đầu tư đã mở, nhưng cơ chế vận hành dòng tiền lại phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống ngân hàng và quy định của Ngân hàng Nhà nước. Trong khi đó, ở thời điểm hiện tại, chưa có một bộ quy tắc đủ rõ để thay thế vai trò của Giấy chứng nhận đầu tư trong việc chứng minh tính hợp pháp của dòng tiền outbound. Điều này dẫn đến một nghịch lý quen thuộc: về mặt pháp lý, nhà đầu tư không cần giấy phép; nhưng về mặt thực tiễn, họ vẫn không thể chuyển tiền nếu ngân hàng không có cơ sở kiểm soát rủi ro.
Khoảng trống này không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật mà phản ánh một điểm yếu mang tính cấu trúc của cải cách: khi một luật thay đổi nhưng hệ sinh thái thực thi (ở đây là ngoại hối) chưa kịp đồng bộ, thì cải cách có nguy cơ bị chặn ở khâu vận hành.
Cấu trúc ERC trước – dự án sau: hợp pháp hóa chiến lược cấu trúc, nhưng chưa kiểm soát được quyền lực thực chất
Luật Đầu tư 2025 lần đầu tiên làm rõ và trên thực tế là “hợp pháp hóa” một chiến lược mà giới tư vấn quốc tế đã sử dụng từ lâu: thiết kế cấu trúc đầu tư sao cho tổ chức kinh tế không bị coi là nhà đầu tư nước ngoài, từ đó được áp dụng cơ chế như nhà đầu tư trong nước.
Việc lấy ngưỡng 50% vốn làm tiêu chí vận hành đã tạo ra một ranh giới tương đối rõ ràng về mặt hình thức. Kết hợp với khả năng thành lập doanh nghiệp trước rồi mới thực hiện dự án, luật mới mở ra một không gian rất lớn cho việc tối ưu hóa cấu trúc đầu tư.
Nhưng chính tại đây, một khoảng trống mang tính bản chất xuất hiện: luật đang kiểm soát quyền sở hữu, trong khi thực tiễn giao dịch lại vận hành dựa trên quyền kiểm soát.
Trong các giao dịch hiện đại, quyền kiểm soát không nằm ở tỷ lệ vốn đơn thuần. Nó có thể được thiết kế thông qua quyền phủ quyết, quyền bổ nhiệm, quyền kiểm soát tài chính hoặc các điều khoản thỏa thuận cổ đông. Khi pháp luật chưa đưa ra tiêu chí đủ rõ để nhận diện kiểm soát thực chất, thị trường sẽ nhanh chóng phát triển các cấu trúc nằm giữa ranh giới hợp pháp và bị xem xét lại.
Vấn đề không phải là nhà đầu tư lách luật, mà là luật chưa kịp theo kịp logic của thị trường vốn. Và khi đó, rủi ro lớn nhất không nằm ở giai đoạn cấp phép, mà nằm ở giai đoạn hậu kiểm – khi cơ quan quản lý có thể diễn giải lại cấu trúc theo hướng bất lợi cho nhà đầu tư.
Hậu kiểm được nâng tầm, nhưng cơ chế phối hợp liên ngành vẫn là điểm nghẽn truyền thống
Luật Đầu tư 2025 thể hiện rất rõ tham vọng chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Điều kiện đầu tư kinh doanh được yêu cầu phải minh bạch, hợp lý và giảm chi phí tuân thủ. Đây là hướng đi đúng và phù hợp với thông lệ quốc tế.
Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi của Việt Nam chưa bao giờ chỉ nằm ở nội dung điều kiện, mà nằm ở cách các điều kiện đó được thực thi bởi nhiều cơ quan khác nhau.
Một dự án đầu tư trên thực tế không chỉ chịu sự điều chỉnh của Luật Đầu tư. Nó còn phải đi qua các lớp pháp luật về đất đai, xây dựng, môi trường, phòng cháy chữa cháy, tài chính, ngân hàng và hàng loạt quy định chuyên ngành khác. Luật Đầu tư có thể đặt ra nguyên tắc hậu kiểm, nhưng nếu các luật chuyên ngành vẫn vận hành theo logic tiền kiểm và phân tán thẩm quyền, thì hậu kiểm sẽ không thể trở thành hiện thực trọn vẹn.
Khoảng trống ở đây không phải là thiếu quy định, mà là thiếu một cơ chế chốt để giải quyết xung đột giữa các cơ quan. Khi không có cơ chế đó, nhà đầu tư vẫn phải đi qua nhiều cửa, chỉ là những cửa này không còn nằm trong Luật Đầu tư nữa mà nằm rải rác trong hệ thống pháp luật chuyên ngành.
Số hóa thủ tục đầu tư: bước tiến rõ ràng, nhưng dữ liệu vẫn chưa phải là một hệ sinh thái thống nhất
Một điểm cải cách đáng ghi nhận của Nghị định 96 là việc thừa nhận giá trị pháp lý đầy đủ của hồ sơ điện tử và xây dựng Hệ thống thông tin quốc gia về đầu tư như một nền tảng quản trị dữ liệu.
Nhưng số hóa không chỉ là chuyển hồ sơ từ giấy sang điện tử. Số hóa thực sự chỉ diễn ra khi dữ liệu có thể được sử dụng xuyên suốt giữa các cơ quan mà không cần lặp lại.
Hiện tại, khoảng trống lớn nhất không nằm ở việc thiếu hệ thống, mà nằm ở việc các hệ thống chưa thực sự liên thông. Dữ liệu về doanh nghiệp, đầu tư, thuế, hải quan, đất đai và ngân hàng vẫn tồn tại trong các silo khác nhau. Khi đó, một thông tin có thể hợp lệ trong hệ thống này nhưng lại bị đặt dấu hỏi trong hệ thống khác.
Đây là dạng rủi ro mới của thời đại số: không còn là rủi ro do thiếu hồ sơ, mà là rủi ro do mâu thuẫn giữa các phiên bản dữ liệu hành chính. Và cho đến thời điểm hiện tại, luật mới vẫn chưa đưa ra một cơ chế rõ ràng để giải quyết triệt để loại xung đột này.
Giai đoạn chuyển tiếp: nơi cải cách dễ vấp nhất trong thực tiễn
Một chi tiết kỹ thuật nhưng có tác động rất lớn là việc hiệu lực của Luật Đầu tư 2025 và Nghị định 96 không đồng thời hoàn toàn, đồng thời một số nội dung của Luật 2020 vẫn được duy trì đến giữa năm 2026.
Điều này tạo ra một giai đoạn chuyển tiếp mà trong đó các quy tắc cũ và mới cùng tồn tại. Trong thực tiễn, đây luôn là giai đoạn nhạy cảm nhất, bởi không chỉ doanh nghiệp mà ngay cả cơ quan nhà nước cũng phải diễn giải luật trong điều kiện chưa có tiền lệ.
Rủi ro lớn nhất ở đây không phải là sai quy định, mà là không có một cách hiểu thống nhất. Và trong một hệ thống mà quyền giải thích phân tán, sự thiếu thống nhất này chính là nguồn gốc của chi phí tuân thủ và tranh chấp hành chính.
Cải cách thực sự không kết thúc ở văn bản mà ở khả năng vận hành nhất quán
Luật Đầu tư 2025 và Nghị định 96/2026/NĐ-CP là một bước tiến quan trọng và cần thiết. Nhưng nếu nhìn từ góc độ thực tiễn, điều mà thị trường quan tâm không phải là luật đã mở đến đâu, mà là những khoảng trống nào vẫn còn tồn tại giữa luật và thực tế vận hành.
Những khoảng trống này không phải là điểm yếu bất thường, mà là hệ quả tất yếu của một cuộc cải cách lớn. Vấn đề nằm ở chỗ chúng có được nhận diện sớm và được lấp đầy bằng hướng dẫn rõ ràng, nhất quán hay không.
Trong giai đoạn hiện nay, lợi thế không thuộc về những nhà đầu tư đi nhanh, mà thuộc về những nhà đầu tư và những đơn vị tư vấn hiểu rõ ranh giới của hệ thống – nơi luật đã rõ và nơi luật vẫn còn im lặng.
Bởi lẽ, chính trong những khoảng lặng đó, rủi ro pháp lý không chỉ xuất hiện – mà còn định hình toàn bộ kết quả của một quyết định đầu tư.
Luật sư Nguyễn Linh
Xem thêm các bài viết pháp lý khác có liên quan:
- Những Điểm Mới Của Luật Đầu Tư 2025 Và Các Nghị Định Hướng Dẫn: Tác Động Và Khuyến Nghị Dành Cho Doanh Nghiệp
- Quyết định 92/QĐ-BTC ngày 19/01/2026 – Thay đổi thủ tục hành chính trong lĩnh vực thành lập và hoạt động của doanh nghiệp
- Quy định về chính sách Thuế trong khuôn khổ Trung tâm Tài chính Quốc tế (IFC) – Nghị định 324/2025/NĐ-CP
- Chi phí tuân thủ như một thước đo chất lượng thể chế pháp luật: Góp phần hoàn thiện thể chế pháp luật từ tinh thần nghị quyết đại hội XIV
- Bước chuyển chiến lược trong chính sách phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài của Việt Nam từ Nghị quyết số 10-NQ/TW năm 2026
