Quy định mới về quyền tác giả đối với tác phẩm tạo ra từ AI theo Nghị định 134/2026/NĐ-CP

Việc ban hành Nghị định 134/2026/NĐ-CP đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong nỗ lực của Việt Nam nhằm ứng phó với những thách thức pháp lý do trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra trong lĩnh vực sáng tạo. Trong bối cảnh các hệ thống AI có khả năng tạo ra văn bản, hình ảnh, âm nhạc và các sản phẩm đa phương tiện với mức độ can thiệp của con người ngày càng hạn chế, những nền tảng truyền thống của luật quyền tác giả—dựa trên yếu tố tác giả là con người và tính nguyên gốc—đang bị đặt vào thử thách căn bản.

Thay vì thay đổi triệt để các nguyên lý của quyền tác giả, Nghị định lựa chọn cách tiếp cận thận trọng: tái khẳng định vai trò trung tâm của sáng tạo con người, đồng thời tìm cách thích ứng với thực tiễn công nghệ. Bài viết này phân tích Nghị định dưới góc nhìn phản biện chính sách, làm rõ cơ sở lý luận, tác động thực tiễn và những khoảng trống còn tồn tại trong cả lý thuyết pháp lý và áp dụng.

Tái khẳng định vai trò của tác giả là con người: Một nguyên tắc cần thiết?

Trọng tâm của Nghị định 134/2026 là một lập trường rõ ràng: chỉ những tác phẩm được tạo ra từ hoạt động trí tuệ của con người mới được bảo hộ quyền tác giả. AI, dù tiên tiến đến đâu, không được công nhận là chủ thể pháp lý có quyền tác giả.

Xét dưới góc độ pháp lý truyền thống, quan điểm này có tính hợp lý. Quyền tác giả vốn được xây dựng trên nền tảng coi tác phẩm là sự thể hiện của cá tính và lao động trí tuệ của con người. Việc công nhận AI là tác giả không chỉ là vấn đề kỹ thuật pháp lý mà còn chạm đến bản chất triết lý của quyền sở hữu trí tuệ.

Tuy nhiên, cách tiếp cận này đặt ra câu hỏi lớn: ranh giới giữa sáng tạo của con người và sản phẩm của máy móc đang ngày càng mờ nhạt. Khi con người chỉ đưa ra prompt, lựa chọn kết quả và chỉnh sửa đầu ra, liệu tác phẩm đó có thực sự là sản phẩm của sáng tạo con người hay chỉ là sự tuyển chọn từ kết quả do thuật toán tạo ra?

Nghị định không trả lời trực diện câu hỏi này, mà chuyển trọng tâm sang tiêu chí mức độ đóng góp của con người. Tuy nhiên, việc thiếu tiêu chí cụ thể lại dẫn đến nguy cơ thiếu thống nhất trong áp dụng.

Phân biệt tác phẩm “có sự hỗ trợ của AI” và “do AI tạo ra”: Rõ ràng hay mơ hồ?

Một điểm đáng chú ý của Nghị định là sự phân biệt giữa tác phẩm có sự hỗ trợ của AI và tác phẩm do AI tự động tạo ra.

Các tác phẩm có sự hỗ trợ của AI – nơi con người đóng vai trò chủ động trong việc định hình nội dung – về nguyên tắc vẫn được bảo hộ quyền tác giả nếu đáp ứng điều kiện về tính nguyên gốc. Ngược lại, các tác phẩm được AI tạo ra hoàn toàn mà không có sự can thiệp đáng kể của con người sẽ không được bảo hộ.

Mặc dù cách phân loại này có vẻ hợp lý về mặt lý thuyết, nhưng lại đặt ra nhiều khó khăn trong thực tiễn. Nghị định không đưa ra tiêu chí cụ thể để xác định mức độ tham gia có ý nghĩa của con người.

Điều này dẫn đến một hệ quả quan trọng: trong các tranh chấp về quyền tác giả, cơ quan giải quyết sẽ không chỉ xem xét sản phẩm cuối cùng mà còn phải đánh giá toàn bộ quá trình sáng tạo. Gánh nặng chứng minh do đó chuyển sang phía người tạo ra tác phẩm và doanh nghiệp.

Như vậy, dù tạo ra khung khái niệm rõ ràng, quy định này vẫn tiềm ẩn nguy cơ mơ hồ trong áp dụng.

Tính nguyên gốc trong thời đại thuật toán

Một vấn đề cốt lõi khác là tiêu chí tính nguyên gốc (originality). Theo nguyên tắc truyền thống, tác phẩm được bảo hộ phải phản ánh sự lựa chọn sáng tạo độc lập của tác giả.

Trong bối cảnh AI, tiêu chí này trở nên phức tạp hơn. Các hệ thống AI thường được huấn luyện trên khối lượng dữ liệu lớn, bao gồm nhiều tác phẩm đã tồn tại. Do đó, đầu ra có thể mang dấu ấn hoặc thậm chí trùng lặp với các tác phẩm đã được bảo hộ.

Nghị định không thay đổi tiêu chuẩn về tính nguyên gốc, nhưng gián tiếp siết chặt yêu cầu này thông qua điều kiện về đóng góp trí tuệ của con người.

Tuy nhiên, cách tiếp cận này vẫn chưa giải quyết triệt để mâu thuẫn giữa tính sáng tạo của con người và tính tái tạo của thuật toán. Đặc biệt, khi cơ chế vận hành của AI mang tính “hộp đen”, việc đánh giá mức độ sáng tạo thực sự trở nên khó khăn.

Xác định chủ thể quyền: Quyền sở hữu trong bối cảnh không có tác giả?

Nghị định duy trì nguyên tắc truyền thống về xác định chủ thể quyền, theo đó quyền tác giả thuộc về cá nhân hoặc tổ chức có vai trò kiểm soát sáng tạo. Trong môi trường doanh nghiệp, điều này thường đồng nghĩa với việc quyền thuộc về người sử dụng lao động, tùy theo thỏa thuận hợp đồng.

Tuy nhiên, AI làm phức tạp đáng kể cấu trúc này. Một tác phẩm có thể liên quan đến nhiều chủ thể:

–             Nhà phát triển hệ thống AI

–             Người sử dụng hệ thống

–             Doanh nghiệp khai thác và thương mại hóa sản phẩm

Nghị định không quy định cụ thể cách phân bổ quyền giữa các chủ thể này, mà để mở cho các thỏa thuận hợp đồng.

Cách tiếp cận này mang tính linh hoạt nhưng cũng đặt ra rủi ro: nếu không có cơ chế hợp đồng rõ ràng, tranh chấp về quyền sở hữu có thể gia tăng đáng kể trong thực tiễn.

Trách nhiệm pháp lý và rủi ro xâm phạm quyền

Một trong những vấn đề thực tiễn cấp thiết nhất là nguy cơ xâm phạm quyền tác giả từ nội dung do AI tạo ra.

Các hệ thống AI có thể tạo ra nội dung trùng lặp hoặc tương tự với các tác phẩm đã được bảo hộ, do dữ liệu huấn luyện có thể bao gồm các tác phẩm này.

Nghị định khẳng định nguyên tắc: trách nhiệm thuộc về người sử dụng hoặc vận hành hệ thống AI, không phải bản thân AI.

Điều này đặt ra nghĩa vụ pháp lý đáng kể cho doanh nghiệp. Họ không chỉ phải tuân thủ luật mà còn phải chủ động kiểm soát rủi ro, bao gồm việc lựa chọn công nghệ, kiểm tra đầu ra và xây dựng cơ chế kiểm soát nội bộ.

Tuy nhiên, Nghị định cũng chưa đưa ra hướng dẫn cụ thể về cách thức thực hiện nghĩa vụ này, để lại khoảng trống cần được lấp đầy trong thực tiễn áp dụng.

Mâu thuẫn chính sách đặt ra giữa khuyến khích đổi mới hay bảo vệ quyền?

Ở cấp độ chính sách, Nghị định phản ánh một mâu thuẫn cơ bản giữa khuyến khích đổi mới công nghệ và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Nếu yêu cầu về yếu tố con người quá nghiêm ngặt, nhiều sản phẩm do AI tạo ra sẽ không được bảo hộ, từ đó có thể làm giảm động lực đầu tư vào sáng tạo dựa trên AI. Ngược lại, nếu mở rộng bảo hộ quá mức, có thể làm suy giảm sự cân bằng giữa quyền của chủ thể sáng tạo và lợi ích công cộng.

Cách tiếp cận của Việt Nam hiện nay nghiêng về sự thận trọng, ưu tiên tính ổn định và nhất quán của hệ thống pháp luật. Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh, cách tiếp cận này có thể cần được điều chỉnh trong tương lai.

Tác động thực tiễn đối với doanh nghiệp

Đối với doanh nghiệp, Nghị định 134/2026 đặt ra những yêu cầu cụ thể và mang tính thực tiễn cao.

Thứ nhất, cần đánh giá lại cách sử dụng AI trong hoạt động sáng tạo, bảo đảm rằng yếu tố con người đóng vai trò thực chất.

Thứ hai, việc lưu trữ và chứng minh quá trình sáng tạo trở nên quan trọng, đặc biệt trong trường hợp xảy ra tranh chấp.

Thứ ba, cần xây dựng hệ thống hợp đồng chặt chẽ để phân định quyền và trách nhiệm giữa các bên liên quan.

Cuối cùng, doanh nghiệp cần thiết lập cơ chế kiểm soát rủi ro nhằm phát hiện và xử lý các khả năng xâm phạm quyền tác giả.

Góc nhìn tổng quan: Chính sách pháp luật về quyền tác giả trong kỷ nguyên AI

Nghị định 134/2026 là bước đi cần thiết trong việc điều chỉnh hệ thống pháp luật Việt Nam trước sự phát triển của trí tuệ nhân tạo. Bằng cách giữ vững nguyên tắc về vai trò của con người, đồng thời thừa nhận vai trò của AI như một công cụ hỗ trợ, Nghị định cố gắng duy trì sự cân bằng giữa truyền thống và đổi mới.

Tuy nhiên, những thách thức trong việc xác định ranh giới giữa sáng tạo con người và sản phẩm của AI, cũng như trong việc áp dụng các tiêu chí pháp lý vào thực tiễn, cho thấy đây mới chỉ là bước khởi đầu.

Đối với doanh nghiệp, việc tuân thủ không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là chiến lược. Những đơn vị có khả năng thích ứng nhanh với khung pháp lý mới sẽ có lợi thế trong việc khai thác tiềm năng của AI một cách bền vững và hợp pháp.

La Défense – Đối tác pháp lý chiến lược trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ và AI

Tại La Défense, chúng tôi tư vấn cho khách hàng về các vấn đề pháp lý phức tạp tại giao điểm giữa sở hữu trí tuệ và công nghệ mới, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo. Dịch vụ của chúng tôi bao gồm xây dựng chiến lược bảo hộ quyền tác giả, quản trị rủi ro pháp lý liên quan đến AI, soạn thảo hợp đồng và giải quyết tranh chấp.

Chúng tôi kết hợp nền tảng học thuật chuyên sâu với kinh nghiệm thực tiễn, nhằm đưa ra các giải pháp vừa đảm bảo tuân thủ pháp luật, vừa phù hợp với mục tiêu kinh doanh của khách hàng.

Trong bối cảnh pháp luật đang không ngừng thay đổi, La Défense cam kết đồng hành cùng doanh nghiệp trong việc nhận diện rủi ro, nắm bắt cơ hội và phát triển bền vững trong nền kinh tế số.

Xem thêm các bài viết pháp lý khác có liên quan:

• Từ áp lực thương mại quốc gia đến yêu cầu tái cấu trúc quản trị tài sản trí tuệ của doanh nghiệp qua đợt truy quét bản quyền lớn nhất tại Việt Nam 2026
• Không gian số không còn là vùng xám, khi nhà nước bắt đầu mạnh tay với vi phạm bản quyền
• Tư vấn và Giải quyết vụ việc vi phạm bản quyền quốc gia và quốc tế
• Người có ý tưởng sáng tạo và người chấp bút – Ai là tác giả?
• Khi “Giấc mơ trưa” trở thành câu chuyện pháp lý: Góc nhìn từ cuộc trò chuyện giữa Luật sư Lưu Tiến Dũng và nhạc sĩ Giáng Son